Khi Kim Chỉ Nam Chưa Xuất Hiện: Bản Lĩnh Tự Chèo Lái Của Một Lập Trình Viên Trẻ
Khi chưa có mentor, bạn vẫn có thể trưởng thành rất nhanh nếu biết tự học đúng cách, hỏi đúng cách và rèn bản lĩnh mỗi ngày.
Trong thế giới lập trình, chúng ta thường nuôi một kỳ vọng rất đẹp: sẽ có một mentor xuất hiện đúng lúc, chỉ đường khi mình lạc hướng, sửa bug khi mình bế tắc, và kéo mình đi qua mọi vùng tối kỹ thuật.
Nhưng ở product company, nhịp sống thường khác. Ai cũng có deadline của riêng mình. Senior bận roadmap, leader bận chiến lược, đồng đội bận phần việc của họ. Nếu cứ đứng chờ một “minh sư” rảnh tay, bạn có thể bỏ lỡ giai đoạn vàng để lớn lên nhanh nhất.
Tuổi 22 không thiếu năng lượng. Điều còn thiếu thường là một “hệ điều hành” để tự chèo lái. Tin vui là: bạn có thể tự xây nó.
1) Git History là người thầy thầm lặng
Mentor đôi khi không phải một người cụ thể. Mentor có thể là lịch sử commit, PR cũ, tài liệu kiến trúc, hoặc chính đoạn code đang chạy ổn định trên production.
- Trước khi hỏi “làm cái này sao”, hãy tìm xem team từng giải bài toán tương tự chưa.
- Đọc PR cũ để hiểu không chỉ “làm gì”, mà còn “vì sao làm vậy”.
- Xem code chạy lâu năm như một “case study sống” về trade-off thực tế.
Bạn sẽ ngạc nhiên vì lượng tri thức đã có sẵn trong dự án. Biết cách khai thác “di sản kỹ thuật” giúp bạn tiến bộ mà không làm gián đoạn người khác.
2) AI và Google là bạn đồng hành, không phải nạng
Bạn đang sống trong thời điểm đặc biệt: tri thức gần như luôn sẵn sàng 24/7. Nhưng hiệu quả không nằm ở việc hỏi nhiều, mà ở cách hỏi.
- Đừng hỏi quá rộng kiểu “làm sao giỏi backend”.
- Hãy chia nhỏ vấn đề: “Tại sao query này chậm?”, “Nên xử lý retry job này thế nào?”, “Thiết kế API này vi phạm nguyên tắc gì?”.
- Dùng AI để mở góc nhìn, rồi kiểm chứng bằng tài liệu chính thống và test thực tế.
AI là đòn bẩy rất mạnh. Nhưng nếu bỏ qua tư duy phản biện, bạn chỉ đổi một kiểu phụ thuộc này sang kiểu phụ thuộc khác.
3) Hỏi đúng để được giúp đúng
Nhiều bạn trẻ nghĩ rằng “không biết thì hỏi” là đủ. Thực tế, cách hỏi quyết định chất lượng câu trả lời.
Thay vì:
“Anh ơi, code em hỏng rồi.”
Hãy thử:
“Em đang làm tính năng A. Em đã thử hướng B và C. Hiện em kẹt ở D vì lý do E. Anh/chị gợi ý giúp em nên kiểm tra tiếp từ đâu ạ?”
Khi bạn cho thấy mình đã tự bơi nghiêm túc, người khác sẽ muốn đầu tư thời gian cho bạn hơn rất nhiều.
4) Tự xây hệ điều hành học tập cá nhân
Nếu chưa có ai “đỡ đầu”, hãy bắt đầu bằng việc tự kỷ luật bản thân.
- Dành 30–60 phút mỗi ngày để retrospective: hôm nay sai gì, học gì, lần sau sửa gì.
- Ghi lại lỗi lặp lại nhiều lần và tạo checklist phòng ngừa.
- Đầu tư có chọn lọc vào sách, khóa học, hoặc mentorship ngắn hạn thật chất lượng.
Kỷ luật nhỏ mỗi ngày tạo ra đà lớn theo tháng. Đến một lúc, bạn sẽ không cần động lực nữa vì hệ thống đã kéo bạn đi.
5) Ở tuổi 22, sai là đặc quyền
Bạn có quyền sai. Bạn có quyền deploy lỗi, bị góp ý thẳng, và sửa lại từ đầu. Điều đáng sợ không phải là vấp ngã, mà là đứng yên vì sợ sai.
Mỗi lần va chạm với áp lực công việc là một lần “nâng cấp bản lĩnh”. Những người khó tính đôi khi lại là người dạy bạn tốc độ trưởng thành nhanh nhất.
Khi nào mentor xuất hiện?
Mentor thường xuất hiện khi họ thấy ở bạn ba thứ:
- Tinh thần tự học rõ ràng
- Thái độ cầu thị nhất quán
- Năng lực tự giải quyết vấn đề ở mức cơ bản
Không ai muốn mentor một người chỉ chờ đáp án. Nhưng rất nhiều người sẵn sàng mentor một người đang thật sự cố gắng.
Nếu hôm nay bạn chưa có mentor, không sao cả. Hãy bắt đầu bằng việc làm mentor cho chính mình: đọc sâu hơn, hỏi tốt hơn, làm kỹ hơn, và tổng kết đều hơn.
Rồi một ngày, bạn sẽ nhận ra: mình không cô độc trên hành trình này — mình chỉ đang đi qua giai đoạn tự rèn để đủ sức đi xa.
Tuần này, hãy chọn 1 bug bạn từng né tránh, tự xử lý đến cùng, rồi ghi lại 3 điều bạn học được. Đó là cách nhanh nhất để biến áp lực thành năng lực.